Aleksandar Manić – NAUČNA FANTASTIKA, OGLEDALO STVARNOSTI 20. VEKA
(Informatika, Beograd, 2026)

RELEVANTAN PRIKAZ NAUČNE FANTASTIKE U PROŠLOM VEKU

Piše: Ilija Bakić

Studija intrigantnog naslova Naučna fantastika, ogledalo stvarnosti 20. veka Aleksandra Manića (1958), nakon citata iz Stendalovog romana Crveno i crno (1830): „Eh, gospodine, roman je ogledalo koje se šeće velikim putem. Ponekad ono u vašim očima odražava plavetnilo neba, ponekad glib puta“, započinje poglavljem „Naučna fantastika je…“ odnosno citatom Žerara Klajna, poznatog francuskog autora i izdavača naučne fantastike: „Nikada nigde nisam naišao na takvu opsesiju definicijom. (…) Međutim, naučna fantastika izaziva neku vrstu definišućeg svraba, potvrđujući da je bilo kakva definicija oblasti nemoguća, jer čim je predložimo, iscrpnu ili sveobuhvatnu, pametan čovek otkriva tekst koji mu izmiče ili ga autor elegantno zaobilazi, što dovodi do preformulisanja žanra, ad infinitum“.

I, zaista, broj definicija (ili njihovih pokušaja) ogroman je i svakako nesrazmeran broju definicija umetničkih formi koje su stare nekoliko hiljada godina dok je naučna fantastika „mlada“ oko dve stotine godina, mada su joj koreni dublji – po nekim teoretičarima sežu do antičkih vremena. Ali, ako je „fantastika“ poznata i „korišćena“ kroz čitavu ljudsku istoriju, pojam nauke je mnogo mlađi; termin „naučnik“ skovao je tek 1834. godine Vilijam Vivel.

Kako bi „opravdao“ naslov studije Maniću je valjalo da u izlaganjima koristi multidisciplinarni pristup. S jedne strane je bilo nužno praćenje razvoja naučne fantastike kao žanra (u književnosti, filmu, stripu) odnosno njenog odnosa prema književnosti „glavnog toka“ i (tematskim, stilskim) promenama koje su se tokom 20. veka dešavale; s druge strane valjalo je zabeležiti društvene, političke, naučne i tehnološke promene u ovom veku da bi se, konačno, ove dve strane dovele u korelaciju u kojoj naučna fantastika nije bila samo puki pratilac dešavanja već i ozbiljan komentator i kritičar tekućih tendencija pošto se, u odnosu da druge umetničke forme, naučna fantastika kretala na vrlo specifičnom polju budućnosti u kojoj će se mnogi od aktuelnih trendova „razviti“ i izroditi u ne uvek humana društva. Distopijska dela bila su i ostala snažna i uverljiva upozorenja na stranputice budućnosti ka kojima se kreće upravo u trenu nastanka takvih priča i romana.

Studija prošli vek deli na nekoliko celina: Vreme propasti – 1900-1949, Vreme promena – 1950-1963, Vreme protesta – 1964-1976. i Vreme profita – 1977-2000; u svakom od ovih perioda dešavaju se značajni društveni potresi koji imaju odjek u naučnoj fantastici. Vera u nauku i nove tehnologije nestaje posle I svetskog rata što rezultira brojnim distopijskim romanima. Nova podela sveta posle II svetskog rata odnosno „rasplamsavanje“ Hladnog rata sa mogućom nuklearnom apokalipsom produbljuje sumnje u prosperitet ljudske vrste (iako, naravno, ima i optimističkih glasova); naučna fantastika sve je manje bezazlena eskapistička zabava a sve više literatura koja postavlja ozbiljna pitanja.

U vremenu studentskih pobuna i protesta protiv ratova te bujanja subkulturnih pokreta nove generacije pisaca traže, u okrilju Novog talasa, umetnički ambiciozniju naučnu fantastiku koja je i dalje politički angažovana. Industrija zabave, posebno filmska, „otkriva“ naučnu fantastiku kao profitabilan žanr i potencira proizvodnju „robe“ koja će se sigurno prodavati što donosi mnoštvo zabavnih ali umetnički minornih dela. Ipak, polovinom 1980-ih na sceni se pojavljuje kiberpank, žanrovski pokret koji donosi literaturu znatnih intelektualnih izazova i umetničkih kvaliteta.

Osim opštih društvenih i literarnih prilika Manić temeljno analizira brojna ključna naučnofantastična dela koja su reperi u razvoju žarna, od njegovih početaka (Frankenštajn Meri Šeli), takozvanog Zlatnog perioda (Zadužbina Isaka Asimova, Grad Kliforda Simaka, Peščana planeta Frenka Herberta), Novog talasa (romani Filipa Dika, Ursule Le Gvin) do kiberpanka (Neuromanser Vilijema Gibsona). Nisu zapostavljena ni dela nastala van anglosaksonskog govornog (posebno dela francuskih autora) odnosno u takozvanom Istočnom bloku (Stanislava Lema, braće Strugacki); analizirane su i knjige domaćih pisaca (Borislav Pekić, Boban Knežević, Dragan R. Filipović, Radmilo Anđelković) odnosno stripovi Željka Paheka.

Naučna fantastika, ogledalo stvarnosti 20. veka Aleksandra Manića pleni nespornom stručnošću, širinom i preciznošću analiza epohe i pojedinačnih umetničkih dela što, sveukupno, daje autoritativan, relevantan prikaz naučne fantastike u prošlom veku.